KHU DI TÍCH QUỐC GIA ĐẶC BIỆT AN TOÀN KHU ĐỊNH HÓA THÁI NGUYÊN ĐIỂM DU LỊCH ĐỎ – NƠI GIÁO DỤC TRUYỀN THỐNG LỊCH SỬ CÁCH MẠNG VÀ TIỀM NĂNG DU LỊCH

1.     Khái lược về lịch sử khu di tích quốc gia đặc biệt an toàn khu Định Hóa

     Sau ngày toàn quốc kháng chiến (tháng 12/1946), với tầm nhìn chiến lược, Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chọn một vùng núi rừng rộng lớn gồm các huyện Định Hóa, Đại Từ, Võ Nhai, Phú Lương (tỉnh Thái Nguyên), huyện Sơn Dương, Yên Sơn, Chiêm Hóa (tỉnh Tuyên Quang), huyện Chợ Đồn, Chợ Mới (tỉnh Bắc Cạn) làm An toàn khu (ATK), làm hậu phương cho cuộc kháng chiến chống Pháp của dân tộc. Sở dĩ vùng rừng núi rộng lớn này được lựa chọn làm ATK vì về phương diện quân sự, đây là nơi “tiến khả dĩ công, thoái khả dĩ thủ” (tiến có thể đánh, lui có thể giữ), đặc biệt, nơi đây “có nhân dân tốt, có cơ sở chính trị tốt”.

     Ngày 20 /5/1947 Hồ Chủ Tịch tới đồi Khau Tý, thuộc xóm Nạ Tra, xã Thanh Định nay là xã Điềm Mặc, huyện Định Hóa đặt Phủ chủ tịch đầu tiên và Định Hóa đã vinh dự được đảm nhận trách nhiệm là trung tâm đầu não của cả vùng chiến khu rộng lớn. Sau đó, Bác đã đến sống và làm việc tại nhiều điểm ở ATK Định Hóa như Khuôn Tát, Tỉn Keo dưới chân Đèo De, Núi Hồng thuộc Bản Nà Lọm, Rục Rã nay là Tỉn Keo, Phú Đình, Định Hóa. Trong thời gian từ năm 1947 đến 1954, ATK Định Hóa là nơi chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử trọng đại của dân tộc. Hồ Chủ Tịch và các cơ quan Trung ương Đảng, Ủy ban kiểm tra Trung ương, trường Đảng Nguyễn Ái Quốc, Tổng bộ Việt Minh, Tổng quân ủy, Bộ Quốc phòng, Bộ Tổng tư lệnh, Bộ Tổng tham mưu, Tổng cục Chính trị cùng các đồng chí: Trường Chinh, Tôn Đức Thắng, Võ Nguyên Giáp, Phạm Văn Đồng, Nguyễn Lương Bằng, Nguyễn Chí Thanh… đã làm việc tại nơi đây. Nhiều quyết sách quan trọng cho cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc đã được ra đời tại ATK. Ngày 15/10/1947, Thường vụ Trung ương Đảng đã ra chỉ thị: “Phải phá tan cuộc tấn công mùa đông (lên Việt Bắc) của giặc Pháp”. Ngày 28/5 1948, tại Nà Lọm, Hồ Chủ Tịch đã chủ trì họp Hội đồng Chính phủ và ký sắc lệnh phong quân hàm đợt đầu cho các tướng lĩnh của quân đội nhân dân Việt Nam – trong đó có Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Tại mảnh đất lịch sử này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát động phong trào thi đua ái quốc năm 1949, Ký sắc lệnh ngày 19/8/1948 thành lập Hội đồng Quốc phòng tối cao, thành lập Đảng ủy và Bộ Chỉ huy chiến dịch Biên giới vào ngày 25/7/1950, ra mệnh lệnh mở các chiến dịch Trung Du, Hòa Bình, Tây Bắc, Thượng Lào… Đặc biệt, ngày 6/12/1953, tại đồi Tỉn Keo, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trì chủ trì cuộc họp Bộ chính trị thông qua kế hoạch tác chiến chiến cuộc Đông Xuân (1953 – 1954) quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ.

     Từ những quyết sách quan trọng, kịp thời đó, chúng ta đã có một chiến thắng Ðiện Biên Phủ chấn động địa cầu, chấm dứt 80 năm đô hộ của Thực dân Pháp, lập lại hòa bình tại Đông Dương… ATK cũng là nơi diễn ra các hoạt động ngoại giao của nước ta thời ấy. Tại ATK, trong thời gian kháng chiến, Bác đã tiếp nhiều đoàn quan khách cao cấp của nước ngoài: như Hoàng thân Xu-pha-nu-vông (Lào), Lê-ô Phighê – thành viên Ban lãnh đạo Đảng cộng sản Pháp, Nghị sĩ Quốc hội Pháp, các chuyên gia quân sự Trung Quốc; các nhà làm phim Xô Viết…

     Quần thể ATK Định Hóa, Thái Nguyên đã được nhà nước đánh giá “là một quần thể di tích quan trọng bậc nhất của dân tộc Việt Nam trong thế kỷ 20”. Để xứng đáng với sứ mệnh lịch sử mà ATK Định Hóa đã đảm nhiệm, ngày 10/5/2012, Thủ tướng chính phủ ký quyết định số: 548/QĐ-TTCP xếp hạng Di tích lịch sử – An toàn khu (ATK) Định Hóa, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên là Di tích cấp quốc gia đặc biệt. Ban quản lý Khu di tích lịch sử – Sinh Thái ATK Định Hóa, Thái Nguyên được thành lập theo quyết định số 23/QĐ – UBND ngày 05/01/2010 của UBND tỉnh Thái Nguyên có nhiệm vụ bảo tồn, phát huy giá trị, phát triển du lịch Khu di tích đặc biệt quan trọng này.

2.     Những điểm nhấn trong tour du lịch về nguồn tại ATK Định Hóa, Thái Nguyên

     Đến nay Khu di tích quốc gia đặc biệt An toàn Khu Định Hóa  có 128 địa điểm di tích trong đó 15 di tích đã được nhà nước xếp hạng cấp quốc gia, 5 di tích xếp hạng cấp tỉnh, 108 điểm di tích đã xác minh định vị nhưng chưa xếp hạng, đang được nhà nước đầu tư phục hồi, bảo tồn, tôn tạo. Trong tour du lịch về nguồn tại ATK Định Hóa, Thái Nguyên, du khách trong nước và quốc tế có thể tham quan những điểm đến sau:

     1. Địa điểm Bác Hồ ở, làm việc tại Tỉn Keo, thuộc thôn Tỉn Keo, xã Phú Đình: Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì cuộc họp Bộ chính trị thông qua kế hoạch tác chiến chiến cuộc Đông Xuân (1953 – 1954) quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ.

     2. Địa điểm Tổng bí thư Trường Chinh ở, làm việc tại Phụng Hiển thuộc Thôn Đồng Vinh 3, xã Điềm Mặc. Đây là nơi Tổng bí thư Trường Chinh ở, làm việc năm 1947 đến giữa năm 1948 tại đồi Khuổi Khê.

     3. Địa điểm thành lập Việt Nam giải phóng quân tại xóm Làng Quặng, xã Định Biên. Trong cách mạng tháng Tám, Đình Làng Quặng là nơi hội họp của cán bộ Việt Minh, ngày 24 tháng 4 năm 1945, Tổng bộ Việt Minh đã cùng cán bộ chỉ huy cứu quốc quân tổ chức lớp học ngắn ngày cho cán bộ địa phương do đồng chí Phan Thanh Giản phụ trách.

     Ngày 15 tháng 5 năm 1945, tại đây đã diễn ra lễ hợp nhất đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân với các đội Cứu quốc quân thành Việt Nam giải phóng quân do đồng chí Võ Nguyên Giáp làm chỉ huy trưởng.

     4. Di tích lịch sử cơ quan Bộ tổng tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam, tại xóm Bảo Biên, xã Bảo Linh. Đây là nơi Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã ở và làm việc cùng với văn phòng Bộ tổng tư lệnh từ 1949 – 1954. Tại đây Đại tướng Võ Nguyên Giáp họp bàn thông qua chủ trương, kế hoạch và phương án tác chiến nhiều chiến dịch của Tổng quân ủy, Bộ tổng tham mưu trình Ban thường vụ Trung ương Đảng. Từ nơi đây Đại tướng lên đường chỉ huy chiến dịch như: Chiến dịch Trung Du, Hoàng Hoa Thám, Hà Nam Ninh, Hòa Bình, Tây Bắc, Điện Biên Phủ.

     5. Di tích lịch sử Nhà tù chợ Chu, tại xóm Vườn rau Thị trấn Chợ Chu. Năm 1916, thực dân Pháp xây dựng nhà tù bằng tre, nứa, lá để giam thường phạm. Đến năm 1942, nhà tù được xây dựng lại kiên cố, có thể giam 200 người, để giam cầm các chiến sỹ cách mạng của ta. Tại đây các đồng chí đảng viên đã bí mật thành lập Chi bộ, ngày 2/10/1944, Chi bộ tổ chức thành công vượt ngục cho 12 đồng chí (Song Hào, Hà Kế Tấn, Trần Thế Môn, Tạ Xuân Thu, Nhị Quý…) bổ sung lực lượng cho phong trào cách mạng để sau này đón Bác Hồ từ Pắc Bó, Cao Bằng về Tân Trào lãnh đạo toàn dân tổng khởi nghĩa giành chính quyền tháng 8/1945.

     6. Địa điểm thành lập Hội nhà báo Việt Nam tại xóm Roòng Khoa, xã Điềm Mặc. Ngày 21/4/1950 đã diễn ra Đại hội thành lập Hội những người viết báo Việt Nam, bầu ra BCH gồm 10 nhà báo, đồng chí Xuân Thủy làm Hội trưởng, đồng chí Nguyễn Thành Lê làm Tổng thư ký, đồng chí Phạm Văn Hỏa làm phó Tổng thư ký, đồng chí Đỗ Đức Dục (Báo Độc lập), đồng chí Hoàng Tùng (Tạp chí sinh hoạt nội bộ) làm phó Hội trưởng.

     7. Thác Khuôn Tát tại xóm Khuôn Tát, xã Phú Đình Cả. Thác 7 tầng, đá thiên tạo 7 tầng thác như bậc thang nhà sàn, thu hút nhiều khách tham quan, du lịch vào mùa hè, nằm trong tuyến du lịch di tích lịch sử, ATK Định Hóa – Tân Trào.

     8. Di tích lịch sử nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc, đặt Phủ chủ tịch đầu tiên ở ATK Định Hóa trên đồi Khau Tý năm 1947 tại xóm Bản Quyên, xã Điềm Mặc. Ngày 20/5/1947 Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng 8 đồng chí bảo vệ do Bác đặt tên “Trường, Kỳ, Kháng, Chiến, Nhất, Định, Thắng, Lợi” đã xây dựng “Phủ Chủ tịch” đầu tiên tại đồi Khau Tý, Điềm Mặc. Từ Phủ Chủ tịch ở Khau Tý, Hồ Chủ tịch viết thư cho Ban tổ chức lấy ngày 27/7/1947 là “Ngày thương binh toàn quốc”. Tại đây Bác hoàn thành cuốn “Sửa đổi lối làm việc” với bút danh X.Y.Z và viết bài thơ “Cảnh khuya”.

     9. Di tích lịch sử nơi thành lập Ủy ban Hòa bình Việt Nam (Ủy ban bảo vệ hòa bình thế giới của Việt Nam), tại xóm Roòng Khoa xã Điềm Mặc. Ngày 19/11/1950, đã diễn ra Hội nghị thành lập Ủy ban bảo vệ  hòa bình thế giới của Việt Nam. Chủ tịch giao nhiệm vụ cho đồng chí Xuân Thuỷ: Thường trực Tổng bộ Việt Minh – Tổng biên tập Báo Cứu quốc chủ trì Hội nghị.

     10. Địa điểm thành lập Ủy ban kiểm tra Trung ương tại thôn Đồng Vinh, xã Điềm Mặc. Đây là nơi thành lập Ủy Ban kiểm tra Trung ương 16 tháng 10 năm 1948.

     11. Địa điểm Báo quân đội nhân dân ra số đầu (20/10/1950) tại xóm Khau Diều, xã Định Biên. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhất trí với đề nghị của Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Nguyễn Chí Thanh hợp nhất tờ báo Vệ quốc quân với tờ báo Quân du kích thành tờ báo mới được Bác đặt tên là Quân đội nhân dân. Báo ra số đầu ngày 20/10/1950 tại Khau Diều.

     12. Địa điểm Bác Hồ ở, làm việc tại Khuôn Tát, tại xóm Khuôn Tát, xã Phú Đình. Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc năm 1947-1948, cuối 1953, đầu 1954. Di tích lịch sử Khuôn Tát bao gồm: Đoạn suối, cây đa Khuôn Tát – ghi dấu nơi Bác cùng anh em bảo vệ tắm giặt, câu cá, chơi bóng chuyền; Hầm, lán Khuôn Tát – nơi Bác giao nhiệm vụ cho Đại tướng – Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp trước khi cầm quân ra mặt trận Điện Biên Phủ: “Tướng quân tại ngoại, giao cho chú toàn quyền quyết định, trận này rất quan trọng phải đánh cho thắng, chắc thắng mới đánh, không chắc thắng không đánh…”.

     13. Địa điểm đồi Pụ Đồn – nơi Chủ tich Hồ Chí Minh chủ trì lễ phong quân hàm Đại tướng Tổng chỉ huy quân đội quốc gia và Dân quân tự vệ cho đồng chí Võ Nguyên Giáp (1948) tại Nà Lọm, xóm Tỉn Keo, xã Phú Đình. Ngày 28/5/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Ban Thường trực Quốc hội và Hội đồng Chính phủ làm lễ phong quân hàm Đại tướng cho đồng chí Võ Nguyên Giáp, phong quân hàm Trung tướng cho đồng chí Nguyễn Bình và 9 Thiếu tướng (Nguyễn Sơn, Lê Thiết Hùng, Chu Văn Tấn, Hoàng Văn Thái, Lê Hiến Mai, Văn Tiến Dũng, Trần Đại Nghĩa, Trần Tử Bình, Hoàng Sâm). Đây cũng là nơi nuôi dưỡng, dạy dỗ các em thiếu nhi bị li tán gia đình do chiến tranh, chính Bác Hồ giao cho các đồng chí bảo vệ, giúp việc tìm các em về nuôi dạy học từ năm 1947.

     14. Địa điểm Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc (1949), tại thôn Làng Luông, xã Bình Thành. Nơi đặt Hội trường trường Đảng Nguyễn Ái Quốc trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp (1949). Tại đây đã mở khoá học đầu tiên đào tạo nguồn cán bộ lãnh đạo của Đảng. Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Trường Chinh, phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã đến giảng bài. Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc là tiền thân Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh ngày nay.

     15. Địa điểm thành lập Tổng cục Chính Trị Quân đội nhân dân Việt Nam tại Đồi Thẩm Tắng, thôn Thẩm Tắng, xã Định Biên. Nơi ở và làm việc của Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam (1950- 1954).

3. Những vấn đề đặt ra trong việc phát huy giá trị khu di tích quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa, Thái Nguyên gắn với phát triển du lịch

     Thực hiện chủ trương xã hội hóa các hoạt động văn hóa, trong những năm qua Khu di tích ATK Định Hóa đã huy động được nguồn lực xã hội đáng kể tham gia vào công tác tu bổ, tôn tạo. Chính vì vậy cảnh quan của khu di tích ngày một khang trang hơn. Nhiều di tích được phục dựng, tôn tạo, tạo nên những điểm nhấn sinh động và ý nghĩa trong tổng thể ATK Định Hóa.

     Cùng với việc tôn tạo các di tích, phát huy giá trị lịch sử cách mạng của các di tích tại ATK Định Hóa, để phát triển du lịch, chính quyền địa phương cùng với Ban Quản lý di tích cũng đã chú trọng tới việc giới thiệu bản sắc văn hóa vùng tới du khách trong nước và quốc tế. Gần đây, tại ATK đã tổ chức các hoạt động văn hoá, lễ hội truyền thống mang nét đặc trưng của địa phương như lễ hội Lồng Tồng, lễ hội ….. Đồng thời, Ban Quản lý Di tích cũng đã quan tâm tạo sự liên kết giữa các tuyến, điểm di tích, điểm du lịch trong địa phương, gắn tham quan di tích lịch sử cách mạng với tham quan các danh lam thắng cảnh trong vùng.

     Ngay sau khi Khu di tích An toàn khu Định Hóa được công nhận là Khu di tích quốc gia đặc biệt, số lượng khách tham quan đã ngày một tăng lên. Theo Báo cáo của Ban quản lý Khu di tích lịch sử – Sinh thái ATK Định Hóa Thái Nguyên cho biết số lượng các đoàn và lượt khách tham quan du lịch từ 2010 đến 2014 như sau:

– Năm 2010: Đón trên 2.400 đoàn và khách tự do 580.000 lượt khách

– Năm 2011: Đón 2.870 đoàn và khách tự do 581.000 lượt khách

– Năm 2012: Đón trên 2.980 đoàn và khách tự do 624.000 lượt khách

– Năm 2013: Đón trên 2.757 đoàn và khách tự do 564.989 lượt khách

– Năm 2014: Đón trên 3000 đoàn và khách tự do 672.000 lượt khách.

     Con số này cũng phản ánh phần nào những nỗ lực của chính quyền địa phương cũng như Ban quản lý ATK Định Hóa trong việc giới thiệu, quảng bá giá trị, hình ảnh của Di tích lịch cấp quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa đến với nhân dân trong cả nước và bạn bè quốc tế. Ban Quản lý di tích ATK Định Hóa đã chú trọng đến cả hai phương diện: bảo tồn và phát huy các giá trị của di tích cấp quốc gia đặc biệt này. Bên cạnh việc nghiên cứu tài liệu, phục dựng những điểm di tích, sử dụng các công nghệ mới trong bảo tồn, tích cực sưu tầm các hiện vật có liên quan, Ban Quản lý di tích ATK Định Hóa, Thái Nguyên cũng đã chú trọng tới việc đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ thuyết minh cũng như tuyên truyền, nâng cao nhận thức của đồng bào địa phương trong việc bảo tồn di tích… Đồng thời, các hoạt động dịch vụ phục vụ khách tham quan di tích cũng được cải thiện. Giá trị của Khu di tích cộng với sự nhiệt tình, nồng hậu của đội ngũ cán bộ quản lý, hướng dẫn viên tại khu di tích và sự thân thiện, chân thành của người dân nơi đây đã để lại những ấn tượng tốt đẹp trong lòng du khách trong hành trình khám phá lịch sử – văn hóa dân tộc.

     Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, việc bảo tồn và phát huy các giá trị của khu di tích ATK Định Hóa, Thái Nguyên gắn với phát triển du lịch cũng còn nhiều hạn chế. Ở khía cạnh tích cực, du lịch góp phần quảng bá những giá trị đặc trưng của di tích đến với công chúng, tăng cường nguồn lực để tái dầu tư bảo tồn di tích, tạo công ăn việc làm cho nhiều người, đặc biệt là người dân sở tại. Ở khía cạnh khác, du lịch càng phát triển càng tạo sức ép lên di tích: lượng người tăng sẽ nảy sinh vấn đề ô nhiễm môi trường, sự xâm hại di tích do tác động của con người… Di tích ATK Định Hóa, Thái Nguyên cũng không phải là ngoại lệ. Hơn nữa, ATK Định Hóa, Thái Nguyên cũng chưa phát huy được hết tiềm năng để phục vụ phát triển du lịch. Nguồn lực đầu tư để bảo tồn di tích còn hạn chế. Hệ thống di tích đang trong quá trình được phục dựng, tôn tạo nên chưa đồng bộ và còn đơn điệu. Vì ATK Định Hóa, Thái Nguyên ở vị trí giữa rừng núi hiểm trở nên khó khăn trong việc đi lại. Muốn thu hút khách tham quan, lưu chân du khách ở lại qua đêm thì cần tổ chức thêm nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa hơn nữa tại khu di tích. Đặc biệt, bên cạnh giá trị lịch sử cách mạng, cần tiếp tục khai thác giá trị văn hóa đặc sắc của vùng văn hóa Việt Bắc để tăng thêm tính hấp dẫn cho tour du lịch về nguồn.

     Để có thể khai thác tiềm năng của Khu di tích cấp quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa, Thái Nguyên phục vụ phát triển du lịch, Chính quyền địa phương, ngành văn hóa, Ban Quản lý khu di tích cần phải chú ý các vấn đề sau:

     Thứ nhất, cần có lộ trình bảo tồn một cách khoa học, bền vững giá trị khu di tích gắn kết với phát triển du lịch; sớm hoàn thành quy hoạch tổng thể Khu di tích lịch sử ATK Định Hóa cùng với ATK Tân Trào (Sơn Dương, Tuyên Quang) và ATK Chợ Đồn (Bắc Kạn), tạo cơ sở để mời gọi các doanh nghiệp đầu tư phát triển, khai thác triệt để tiềm năng du lịch sẵn có tại các địa phương.

     Các cơ quan nghiên cứu, quản lý, cơ quan chuyên môn cần tiếp tục nghiên cứu, sưu tầm tài liệu, hiện vật để xây dựng dự án trưng bày bổ sung tại các điểm di tích đặc biệt quan trọng liên quan đến thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh sống và làm việc ở ATK Định Hóa, nhằm tạo thêm sự sinh động, hấp dẫn du khách khi hành hương về nguồn thăm lại chiến khu xưa.

     Việc bảo tồn, tôn tạo di tích ở ATK Định Hóa nhất thiết phải gắn với bảo tồn không gian di tích, kết hợp với việc nghiên cứu các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể để biến những giá trị đó thành sản phẩm du lịch đặc thù.

     Nhằm phát huy giá trị di tích có hiệu quả, Thái Nguyên cũng cần hình thành các tour, tuyến du lịch khoa học, sinh động để níu chân du khách khi đến ATK Định Hóa bằng các sản phẩm du lịch lợi thế như: cảnh quan, sản vật, ẩm thực địa phương; đồng thời xây dựng đội ngũ hướng dẫn viên du lịch tốt, có đủ kiến thức, kỹ năng phục vụ du khách.

     Với sự quan tâm của Đảng và nhà nước, chính quyền địa phương, Khu di tích quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa Thái Nguyên sẽ phát huy được giá trị lịch sử, cách mạng, nuôi dưỡng truyền thống yêu nước cho các thế hệ người Việt Nam hôm nay và mai sau .

Theo Lý Thị Chiên – BQL