MỐI QUAN HỆ GIỮA CÔNG TÁC KHÔI PHỤC, BẢO TỒN, TÔN TẠO DI TÍCH LƯU NIỆM CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH VỚI VIỆC GIỮ GÌN KHÔNG GIAN VĂN HÓA DI TÍCH VÀ MÔI TRƯỜNG SINH THÁI

Trong tiến trình lịch sử dân tộc Viêt Nam từ thời đại Hùng Vương dựng nước cho đến thời đại Hồ Chí Minh, để tồn tại và phát triển các thế hệ cha ông đã sáng tạo và để lại rất nhiều những di tích lịch sử – văn hóa vô cùng đa dạng, phong phú và đặc sắc. Các di tích lịch sử – văn hóa đó liên quan đến quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc, đến những danh nhân văn hóa của đất nước, hay đến một khu bảo tồn thiên nhiên với những danh lam thắng cảnh nổi tiếng… Hệ thống các di tích lịch sử – văn hóa chính là những tài sản vô giá của dân tộc và không thể thay thế nhưng rất dễ bị biến dạng bởi các yếu tố ngoại cảnh và đặc biệt là thái độ ứng xử của con người đối với nó.

Thực tế hiện nay có nhiều di tích lịch sử – văn hóa đang đứng trước nguy cơ trở thành phế tích và biến mất, nhiều di tích đang bị biến dạng do tác động của thiên nhiên hay vì nhận thức sai lầm của con người. Để bảo vệ các di tích lịch sử – văn hóa tồn tại và có sức sống lâu bền trong đời sống nhân dân, nhiều năm qua Đảng và Nhà nước ta đã ban hành các đạo luật, các quy chế, quy định trong việc bảo quản, tu bổ, tôn tạo và phục hồi di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh. Tuy nhiên, mỗi loại hình di tích lịch sử – văn hóa đều có những đặc điểm khác nhau như: quá trình hình thành, phát triển của di tích; các mặt giá trị mà di tích đó mang trong mình… Ngoài ra, mỗi di tích lịch sử – văn hóa đều gắn với một không gian văn hóa và môi trường sinh thái quanh nó, không có không gian văn hóa và môi trường sinh thái tốt thì di tích khó có thể tồn tại được. Chính vì vậy, việc bảo quản, tu bổ, tôn tạo và phục hồi di tích phải được nghiên cứu trên cơ sở khoa học và tiến hành một cách cẩn thận, tránh làm hư hại, sai lệch khiến cho di tích bị xóa đi các dấu ấn lịch sử vốn có của nó.

Theo các nhà nghiên cứu về văn hóa, không gian văn hóa là một khái niệm trừu tượng. Tuy nhiên có thể hiểu rằng không gian văn hóa là khoảng không gian được xác định mà trong đó văn hóa mang những nét riêng, những giá trị riêng của nó. Vậy, không gian văn hóa của di tích là khoảng không gian di tích đó tồn tại và tạo ra những nét văn hóa đặc thù mang giá trị riêng của di tích. Còn môi trường sinh thái của di tích là bao gồm tất cả các yếu tố tự nhiên và xã hội xung quanh có liên quan tới sự sống của di tích. Vì thế, không gian văn hóa và tất cả các điều kiện về môi trường sinh thái ảnh hưởng đến quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của di tích.

Đất nước ta hiện nay có một hệ thống tài nguyên di sản văn hóa vô cùng phong phú, đa dạng. Trong đó nổi bật nhất là hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh. Theo số liệu của Bảo tàng Hồ Chí Minh Trung ương, tính riêng trong nước đã có hơn 600 di tích lưu niệm và các công trình tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, có hơn 40 di tích được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia trong đó có 5 di tích được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt. Sự ra đời của hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trên toàn quốc là thể hiện lòng biết ơn và đời đời ghi nhớ công lao to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc ta. Các di tích lưu niệm đó gắn với cuộc đời của một vĩ nhân mà tư tưởng, đạo đức, lối sống và tác phong sinh hoạt đã để lại dấu ấn sâu đậm trong quá trình phát triển lịch sử không chỉ của Việt Nam mà cả nhân loại. Nghị quyết của tổ chức Văn hóa Khoa học và Giáo dục Liên Hợp Quốc (UNESCO) có nhấn mạnh: “Chủ tịch Hồ Chí Minh là một biểu tượng kiệt xuất về quyết tâm của cả một dân tộc đã cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam, góp phần vào cuộc đấu tranh chung của các dân tộc vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội… sự đóng góp quan trọng về nhiều mặt của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong các lĩnh vực vǎn hoá, giáo dục và nghệ thuật là kết tinh của truyền thống vǎn hoá hàng nghìn nǎm của nhân dân Việt Nam và những tư tưởng của Người là hiện thân của những khát vọng của các dân tộc trong việc khẳng định bản sắc dân tộc của mình và tiêu biểu cho việc thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau”.

Hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trên cả nước có vai trò hết sức quan trọng trong việc tuyên truyền, giới thiệu về thân thế, sự nghiệp và tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ngoài những giá trị về mặt văn hóa, lịch sử hệ thống di tích lưu niệm về Bác còn là một trường học trực quan sinh động, đáp ứng nguyện vọng của nhân dân, góp phần vào việc giáo dục cho thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay và mai sau về truyền thống yêu nước, về đạo đức cách mạng, về phong cách, về lối sống giản dị của Người. Vì những ý nghĩa và giá trị quan trọng đó của hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh nên Nhà nước ta đặc biệt chú trọng trong công tác bảo tồn và phát triển hệ thống di tích lưu niệm về Bác Hồ, bảo tồn không gian văn hóa và môi trường sinh thái quanh di tích. Đó cũng chính là việc cần làm để những giá trị văn hóa về Bác được trường tồn, có sức lan tỏa có sức sống mãi mãi trong lòng mỗi người dân Việt Nam và nhân dân tiến bộ yêu chuộng hòa bình trên thế giới

Khi nói đến hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, đầu tiên phải nói tới khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch. Đây là một di tích lịch sử văn hóa đặc biệt của Quốc gia, nơi Bác đã sống và làm việc trong 15 năm cuối đời. Khu di tích có diện tích rộng hàng ngàn mét vuông bao gồm nhiều di tích như nhà Sàn, nhà 54, nhà hầm H66, H67, giàn hoa giấy… Không gian văn hóa nơi đây bao gồm tất cả những giá trị về lịch sử, văn hóa từ nơi ở, nơi làm việc đến toàn bộ cảnh quan môi trường xung quanh như vườn cây, ao cá, đường đi đều chứa đựng giá trị của nó. Vì vậy, việc bảo tồn, tôn tạo khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch cũng chính là việc bảo tồn không gian văn hóa khu di tích, bảo tồn những giá trị văn hóa đã gắn bó với Chủ tịch Hồ Chí Minh trong suốt thời gian người sống và làm việc tại đây. Có thể thấy rằng hoạt động của việc bảo tồn, tôn tạo di tích, gìn giữ không gian văn hóa di tích và môi trường sinh thái không ngoài mục đích nhằm bảo vệ cho di tích không bị hư hỏng, xuống cấp và tồn tại lâu dài. Từ đó phát huy được các mặt giá trị trong thu hút khách tham quan, tìm hiểu, làm cho di tích có sức lan tỏa trong đời sống. Theo số liệu thống kê của Ban quản lý khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch mỗi ngày có hàng ngàn, thậm chí hàng vạn người đến tham quan tại đây, trong đó có nhiều người là khách nước ngoài. Có lẽ chưa có một khu di tích lịch sử nào lại có một số lượng người đến tham quan nhiều như ở đây. Du khách đến đây không chỉ là để tìm hiểu về cuộc đời sự nghiệp Bác Hồ mà đến đây họ còn họ còn đến với một vùng sinh thái rất hấp dẫn, vừa đẹp, vừa đa dạng. Chính nhờ làm tốt công tác bảo tồn, tôn tạo nên gần như khu di tích đã giữ được nguyên vẹn từ những di tích lớn cho đến từng gốc cây, bờ ao, con ca, những lối mòn… Ở đây các giá trị lịch sử đã gắn liền với không gian văn hóa và cảnh quan môi trường. Du khách đến đây đều có một cảm giác như được thấy Bác đang hiện hữu đâu đó rất gần gũi, thân thương.

Tuy nhiên, không phải nơi nào trong hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng bảo tồn được như vậy. Khu di tích Kim Liên ở Nam Đàn, Nghệ An là một ví dụ. Trong hệ thống di tích về Bác Hồ, khu di tích Kim Liên cũng được xếp hạng là khu di tích quốc gia đặc biệt. Đây là cụm di tích với nhiều địa chỉ, phân bổ rải rác trên diện tích khá rộng lớn gồm: Cụm di tích quê nội- Làng Sen (nhà cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, thân phụ của Bác; Giếng Cốc, Lò rèn cố Điền, nhà cụ Nguyễn Sinh Nhậm, ông nội của Bác; nhà cử nhân Vương Thúc Qúy, thầy của Bác thời niên thiếu; cây đa, sân vận động, đền làng Sen; nhà thờ Đại tôn họ Nguyễn Sinh), cụm di tích quê ngoại- Hoàng Trù, khu mộ bà Hoàng Thị Loan và Di tích Núi Chung tạo thành một khu tham quan hấp dẫn đối với khách du lịch. Để bảo tồn, tôn tạo và phát huy những giá trị di sản văn hóa quý giá về quê hương và thời thơ ấu của Chủ tịch Hồ Chí Minh thuộc khu di tích lịch sử Kim Liên, một dự án đã được UBND tỉnh Nghệ An phê duyệt. Tuy nhiên, do không nghiên cứu kỹ, sau khi dự án hoàn thành giai đoạn I, một số hạng mục công trình như đường làng, bãi cỏ đã thay đổi và được bê tông hóa, các quầy hàng kinh doanh dịch vụ đủ loại mọc lên. Có thể hiểu được rằng, để phục vụ cho du khách trong và ngoài nước có nhu cầu đến tham quan, tìm hiểu với số lượng ngày một đông thì cơ sở hạ tầng đường sá, cơ sở lưu trú, các dịch vụ ăn uống… phải được đảm bảo. Nhưng tất cả những yếu tố đó chưa phải là yếu tố quyết định để du khách đến với di tich, mà yếu tố quyết định chính là bản thân di tích, những giá trị vốn có của nó được tạo nên trong không gian văn hóa và môi trường sinh thái mà di tích tồn tại. Khi đến với khu di tích Kim Liên là đến với một vùng quê nghèo thanh bình, yên ả, đến với những điệu ví, câu hò, với những nét văn hóa rất riêng. Những điều tưởng chừng như bình dị đó đã hun đúc nên tâm hồn, nhân cách cậu bé Nguyễn Sinh Cung – Nguyễn Tất Thành – Hồ Chí Minh. Công tác bảo tồn, tôn tạo đã phá vỡ đi phần nào không gian văn hóa và môi trường sinh thái vốn có từ xưa của di tích, ảnh hưởng đến tính nguyên gốc của di tích và có thể lâu dài sẽ làm thay đổi giá trị của di tích.

Khi nói đến hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, một di tích không thể không nhắc tới là khu di tích lịch sử Pắc Bó, địa danh lịch sử cách mạng của nước ta, gắn liền với tên tuổi Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, khoa học, Khu di tích lịch sử Pắc Bó trở thành một trong những khu di tích quan trọng của cả nước về Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, Khu di tích lịch sử Pắc Bó vẫn duy trì hoạt động, công tác bảo tồn và phát huy tác dụng ngày càng được quan tâm, lượng khách trong và ngoài nước đến tham quan khu di tích ngày càng đông. Tuy nhiên, bên cạnh nhiều mặt làm được thì vẫn còn một số vấn đề trong công tác bảo tồn, tôn tạo cần xem xét. Nếu như bây giờ về lại Pắc Bó chúng ta sẽ chỉ thấy con đường lát đá khá bằng phẳng, sạch sẽ mà không thể hình dung ra khi Bác Hồ về đây hoạt động cách mạng thì con đường đó như thế nào. Chủ tịch Hồ Chí Minh là một con người vĩ đại, tuy nhiên sự vĩ đại đó lại được xây dựng nên từ những điều cực kỳ giản dị thể hiện trong lời nói, trong việc làm và trong tư tưởng của Người. Bảo tồn khu di tích lịch sử Pắc Bó không được làm hại đến chính nó, nhất thiết phải giữ được tính nguyên gốc của di tích, giữ gìn được cảnh quan môi trường của di tích, để khi khách tham quan đến có thể hình dung đầy đủ về một thời kỳ đầy khó khăn, gian khổ của cách mạng Việt Nam gắn liền với lãnh tụ Hồ Chí Minh.

Với một vài dẫn chứng nêu trên, chúng ta có thể thấy rằng công tác phục hồi, tu bổ, tôn tạo di tích lịch sử – văn hóa có mối liên hệ mật thiết qua lại với việc giữ gìn không gian văn hóa và môi trường sinh thái của di tích. Khi áp dụng các biện pháp khôi phục, bảo tồn, tôn tạo đối với di tích phải nghiên cứu kỹ lưỡng, cẩn thận, tránh làm ảnh hưởng xấu đến không gian văn hóa và môi trường sinh thái di tích. Ngược lại, việc giữ gìn tốt không gian văn hóa và môi trường sinh thái di tích cũng chính là góp phần vào việc bảo tồn cho di tích được sống mãi.

Theo Phạm Văn Cường – Bảo tàng Hồ Chí Minh, CN QK5