CÔNG TÁC BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI TÍCH LƯU NIỆM VỀ CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI

Thủ đô Hà Nội là nơi hội tụ, kết tinh những giá trị văn hoá lâu đời của cả nước, là nơi toả sáng những giá trị văn hoá tốt đẹp ra cả nước, đồng thời là nơi giao lưu văn hoá với bầu bạn bốn phương. Hà Nội là thành phố có nhiều di tích lịch sử văn hoá và danh lam thắng cảnh lớn nhất so với các địa phương khác trong cả nước. Theo số liệu kiểm kê khoa học của Ban quản lý di tích Danh thắng Hà Nội đến năm 2016, ở Hà Nội có gần 6000 di tích là đình, đền, chùa, lăng, miếu, nhà thờ họ và các di tích Cách mạng kháng chiến. Trong số đó có 2397 di tích đã được xếp hạng, gồm: 12 cụm di tích quốc gia đặc biệt; 1176 di tích cấp Quốc gia và 1209 di tích cấp thành phố, hàng trăm di tích khác đang được nghiên cứu lập hồ sơ để xem xét để xếp hạng ở các cấp. Hàng vạn cổ vật quý đang được lưu giữ tại các di tích lịch sử văn hoá của tiền nhân để lại cho các thế hệ hôm nay.

Trải qua thời gian dài tồn tại các di tích lịch sử văn hóa nói chung và di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh nói riêng ở Hà Nội được gìn giữ bảo tồn và phát huy giá trị có hiệu quả được Chính quyền Thành phố và đơn vị chủ quản, nhân dân địa phương ghi nhận đánh giá cao. Năm 2014, Ban quản lý di tích danh thắng Hà Nội tiếp nhận công tác quản lý bảo tồn và phát huy giá trị  các di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chớ Minh từ Bảo tàng Hà Nội và triển khai cỏc cụng tỏc quản lý, bảo tồn và phỏt huy giỏ trị di tớch theo chức năng nhiệm vụ được giao. Để làm tốt công tác này, trước hết người quản lý di tớch phải tổ chức nghiên cứu kỹ lưỡng mọi mặt của di tích. Từ công việc hoàn thiện hồ sơ xếp hạng di tích; lập danh mục hiện vật; khảo sát đánh giá hiện trạng bảo quản di tích; lập Dự án tu bổ, tôn tạo di tích; xây dựng đề cương trưng bày bổ sung di tích; lập đề án phục dựng lại nội thất di tích; xây dựng đề cương sưu tầm bổ sung tư liệu về di tích.

1.Về đặc điểm, hiện trạng các di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh của Hà Nội:

Hiện nay, theo số liệu thống kê của Ban quản lý di tích danh thắng Hà Nội, trên đia bàn Hà Nội có 33 di tích và địa điểm lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh trong đó: có 01 di tích xếp hạng quốc gia đặc biệt; 04 di tich đó xếp hạng cấp quốc gia; 28 địa điểm di tích được Thành phố gắn biển lưu niệm.

Trong khuôn khổ bài viết nhỏ này, chúng tôi chỉ tập trung nêu đặc điểm, hiện trạng bảo tồn và phát huy giá trị các di tích, địa điểm lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh do đơn vị quản lý trực tiếp. Di tích nằm trong hệ thống bảo tàng và di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh do Ban quản lý trực tiếp là: Di tích lưu niệm 48 Hàng Ngang – nơi Bác Hồ viết Tuyên ngôn độc lập; Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Vạn Phúc, Hà Đông – nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh viết lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến. Hai di tích này nằm trong Hệ thống bảo tàng và di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh là một đặc thù riêng của Bảo tàng Hồ Chí Minh. Nghị định số 375/CP ngày 15/10/1979 của Hội đồng Chính phủ về chức năng nhiệm vụ và tổ chức của Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh, trong đó tại Điều 2 có ghi rõ: Quy hoạch hệ thống các chi nhánh của viện Bảo tàng và các nơi lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, chỉ đạo và hướng dẫn về nghiệp vụ cho các nơi đó. Năm 2005, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Quy hoạch tổng thể hệ thống bảo tàng Việt Nam đến năm 2020” đó xác định “Bảo tàng Hồ Chí Minh là Bảo tàng đầu hệ của hệ thống Bảo tàng, di tích lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh”, đó xác định “Bảo tàng Hồ Chí Minh là Bảo tàng đầu hệ của hệ thống các Bảo tàng di tích lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh”. Trong suốt những năm tháng hoạt động, gìn giữ, bảo vệ và phát huy những di sản văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đảm nhiệm những nhiệm vụ chính trị quan trọng mà chính quyền, Đảng bộ Thành phố giao phó, các di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hà Nội, đặc biệt là hai di tích 48 Hàng Ngang và Di tích lưu niệm Vạn Phúc là một trong các di tích tiêu biểu nhất, có nội dung và ý nghĩa quan trọng đối với lịch sử đất nước, đối với cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh đó hoàn thành tốt nhiệm vụ và đạt được những thành quả đáng ghi nhận.

Hiện nay, Ban quản lý di tớch danh thắng Hà Nội thực hiện việc quản lý bảo tồn phỏt huy giỏ trị cỏc di tớch lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trên địa bàn theo quy định của Luật di sản văn hóa và sự chỉ đạo hướng dẫn chuyên môn của Bảo tàng Hồ Chí Minh. Để thực hiện tốt nhiệm vụ này, trước hết chúng tôi tập trung duy trỡ cỏc hoạt động tu bổ cấp thiết các hạng mục xuống cấp; mở cửa phục vụ đón khách tham quan tất cả các ngày trong tuân và đặc biệt chú trọng công tác nghiên cứu sưu tầm tư liệu và lập đề cương phục hồi phần nội thất của di tích. Trước hết là thực hiện việc bảo tồn và giữ gin không gian cảnh quan của di tích.

Hàng năm, Ban quản lý di tớch danh thắng thực hiện tốt cỏc khõu cụng tỏc nghiệp vụ bảo tồn di tớch như: Tổ chức nghiên cứu, đánh giá về đặc điểm chung của các di tích để tổ chức các hoạt động quản lý, bảo tồn phát huy giá trị di tích.

Di tích lưu niệm 48 Hàng Ngang vốn là một công trỡnh kiến trỳc dõn dụng được xây dựng từ những năm 1930 để phục vụ nhu cầu nhà ở và nơi buôn bán hàng tơ lụa của gia đỡnh ụng Trịnh Văn Bô, nằm ở khu trung tâm phố cổ Hà Nội – nơi  có hoạt động buôn bán sầm uất, lượng khách qua lại rất đông và đặc biệt là khách du lịch trong và ngoài nước. Nằm trong tuyến tham quan Phố Cổ nên di tích là một điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước. Đối tượng tham quan di tích phần lớn là khách du lịch và sinh viên đến học tập nghiên cứu. Di tích có quy mô kiến trúc gồm tũa nhà số 48 Hàng Ngang 4 tầng, tũa nhà phớa sau cú cửa ra phố Hàng Cõn 3 tầng; phần nối hai tũa nhà này là hệ thống sõn, lối đi. Không gian kiến trúc bố cục khép kín, có hai cửa ra vào, không có vườn và hệ thống cây xanh, đây cũng là một đặc điểm riêng có của di tích. Với tổng diện tích khoảng gần 400m2

Di tích lưu niệm tại Vạn Phúc vốn là một công trỡnh kiến trỳc dõn dụng được xây dựng từ những năm 1930 để sử dụng làm nơi ở và nơi sản xuất dệt lụa của gia đỡnh cụ Nguyễn Văn Dương,  nằm trong khu dân cư thuộc làng lụa Vạn Phúc, Hà Đông. Với không gian cảnh quan nhà có sân, vườn và một số cây xanh. Di tích là một điểm tham quan của du khách trong tuyến thăm làng lụa Vạn Phúc. Đối tượng khách tham quan di tích phần lớn hiện nay là các đoàn khách các tỉnh về thăm Thủ đô Hà Nội, học sinh các trường học trên địa bàn, người dân địa phương.

Với những đặc điểm nêu trên để khôi phục, bảo tồn, tôn tạo di tích đúng quy định của Luật di sản văn hóa, đồng thời gỡn giữ được không gian văn hóa và môi trường sinh thái của di tích, nhiều năm qua đơn vị quản lý di tích đó tổ chức nghiờn cứu sưu tầm tư liệu hồi cố của di tích qua các nhân chứng lịch sử từng sống và làm việc trong khoảng thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc cung cấp. Căn cứ các nguồn tư liệu đó lập Dự án: Tu bổ tôn tạo tổng thể di tích; Lập đề cương phục dựng lại phần nội thất của các công trỡnh kiến trỳc thuộc di tớch; Tổ chức cỏc cuộc Hội thảo xớn ý kiến cỏc nhà khoa học, cỏc nhõn chứng lịch sử và trỡnh cấp cú thẩm quyền phờ duyệt Dự ỏn; Đề án. Những quy trỡnh nờu trờn luụn được đơn vị chủ quản lưu ý một yếu tố quan trọng là giữ gỡn được cảnh quan văn hóa và môi trường sinh thái của di tích.

2. Mối liên hệ giữa đơn vị quản lý di tớch của Hà Nội với Bảo tàng Hồ Chớ Minh trong cụng tỏc bảo tồn phỏt huy giỏ trị di tớch.

Trong những năm qua các di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Hà Nội luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của Bảo tàng Hồ Chí Minh. Mối quan hệ giữa đơn vị chủ quản và chi nhỏnh Hà Nội luụn gắn kết với nhau bằng tỡnh cảm, trỏch nhiệm, bằng sự hỗ trợ, giỳp đỡ lẫn nhau trong mọi lĩnh vực công tác của đơn vị cũng như của Bảo tàng đầu hệ.

Mối quan hệ được thể hiện bằng những việc cụ thể: Bảo tàng Hồ Chí Minh  thường xuyên thông tin, chuyển giao, hướng dẫn, cung cấp các nội dung triển lóm chuyờn đề cho chi nhánh Hà Nội; Tổ chức tập huấn nghiệp vụ cho các cán bộ trực tiếp làm việc tại di tích; phát hành các tập san chuyên đề tới chi nhánh để phổ biến cập nhật thông tin kịp thời các nội dung hoạt động của Bảo tàng đầu hệ cũng như các hoạt động của các Bảo tàng chi nhánh và di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cả nước.

Trong suốt những năm tháng hoạt động, gỡn giữ và phỏt huy giỏ trị cỏc di tớch lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, chi nhánh Hà Nội luôn thực hiện việc bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị những di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh theo quy định của Luật di sản văn hóa và hướng dẫn của Bảo Tàng Hồ Chí Minh về chuyên môn nghiệp vụ. Trước và trong thời gian triển khai Dự án tu bổ, tôn tạo di tích hay tổ chức trưng bày bổ sung di tích; triển lóm chuyờn đề tại di tích, Đơn vị quản lý di tích đều tổ chức Hội nghị xin ý kiến của các nhà khoa học, cỏc nhõn chứng lịch sử và ý kiến chỉ đạo của Cục di sản văn hóa và Bảo tàng Hồ Chí Minh. Việc thực hiện đúng quy trỡnh khoa học nờu trờn đó thắt chặt mối liờn hệ mật thiết giữa Bảo tàng đầu hệ với chi nhánh địa phương và việc khôi phục, bảo tồn, tôn tạo di tích luôn giữ được không gian văn hóa và môi trường sinh thái.

3. Mối quan hệ giữa công tác khôi phục, bảo tồn, tôn tạo di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chớ Minh với việc gỡn giữ khụng gian văn hóa di tích và môi trường sinh thái và phát huy giá trị di tích.

Căn cứ các đặc điểm trên của di tích Ban đó tổ chức cỏc hoạt động nghiệp vụ như: sưu tầm bổ sung tư liệu liên quan trực tiếp đến các hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong thời gian ở và làm việc tại di tích đó để phục vụ tốt công tác trưng bày bổ sung di tích; thực hiện việc bảo quản hiện vật định kỳ; tu sửa, bảo dưỡng các hạng mục kiến trúc; mở cửa phục vụ đón khách tham quan; tổ chức trưng bày chuyên đề phục vụ kỷ niệm các ngày lễ lớn của đất nước. Năm 2014, 2015 tại di tích 48 Hàng Ngang và di tích Vạn Phúc đơn vị đó triển khai trưng bày các chuyên đề cụ thể: “Chủ tịch Hồ Chí Minh với công tác chỉnh đốn Đảng”; “85 năm Đảng cộng sản Việt Nam – những chặng đường vể vang”;  “Các di tích cách mạng kháng chiến giai đoạn (1945- 1954) trên địa bàn Hà Nội” phục vụ kỷ niệm 60 năm giải phóng Thủ đô; chuyên đề “Các di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Hà Nội” nhân kỷ niệm 125 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh; “Ngôi nhà 48 Hàng Ngang – nơi Bác Hồ viết Tuyên ngôn độc lập” nhân kỷ niệm 70 thành lập nước Cộng hũa xó hội chủ nghĩa Việt Nam. Mỗi đợt trưng bày chuyên đề tại di tích đó thu hỳt một lượng khách lớn đến thăm di tích góp phần làm phong phú nội dung, giá trị của di tích và giáo dục, nâng cao nhận thức trách nhiệm của người dân đối với công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích. Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở nhà 48 Hàng Ngang và Vạn Phúc đó trở thành một địa chỉ đỏ, một điểm sáng để tổ chức các hoạt động văn hóa, chính trị của địa phương, vừa phục vụ nhu cầu tham quan tỡm hiểu, hưởng thụ văn hóa của người dân Thủ đô và nhân dân cả nước, vừa thu hút số lượng khách tham quan, nâng cao tiềm năng phát triển du lịch của Hà Nội. Phối hợp với chính quyền địa phương và các trường học tổ chức sinh hoạt chuyên đề; tổ chức Đại hội chi bộ, kết nạp đảng, đoàn, họp chi bộ đường phố, Sinh hoạt thường kỳ câu lạc bộ thơ quê hương của người cao tuổi tại phũng khỏnh tiết của di tớch. Đây là một trong các hoạt động nhằm tuyên truyền phát huy giá trị của di tích, góp phần phục vụ nâng cao tinh thần trách nhiệm của các tầng lớp nhân dân trong công việc bảo tồn di tích. Các hoạt động phát huy giá trị di tích luôn đảm bảo gỡn giữ được không gian văn hóa và môi trường của di tích.

Trên đây là những hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chi Minh ở Hà Nội đó được chính quyền và nhân dân Thủ đô ghi nhận. Tuy nhiên, đó chỉ là những hoạt động nghiệp vụ cần thiết trong mọi hoạt động quản lý hệ thống di tớch này.

Để làm tốt công tác bảo tồn phát huy giá trị di tích chúng ta cần đưa ra những giải pháp hữu hiệu trong cụng tỏc gỡn giữ không gian văn hóa di tích và môi trường sinh thái hiện nay tại các di tích nói chung và đặc biệt là di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, là việc làm rất cần thiết.

Theo chúng tôi, nguyên nhân đầu tiên, nguyên nhân của mọi nguyên nhân là do trong một thời gian khá dài chúng ta chưa tập trung ưu tiên cho việc tổ chức quản lý phỏt huy cỏc giỏ trị hệ thống di tớch. Trong thời kỳ cả nước phải tập trung cho công cuộc kháng chiến chống ngoại xâm với mục đích có thể hy sinh tất cả để bảo vệ Tổ quốc, điều này có thể thông cảm được. Song, tình trạng đó để kéo dài hơn 70 năm sau ngày thống nhất đất nước thực là điều đáng phải suy nghĩ.

Từ nguyên nhân trên đã đưa đến một số nguyên nhân khác như: Chúng ta chậm đưa Luật Di sản văn hoá và các văn bản pháp quy vào cuộc sống và đưa ra các quy định việc bảo tồn tụn tạo và giữ gỡn cảnh quan văn hóa và môi trường sinh thái của di tích để phù hợp với đặc điểm tình hình mới; chương trình giáo dục phổ biến kiến thức về văn hoá nói chung, về giá trị của di sản văn hóa và di tích lịch sử lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh nói riêng cùng những yêu cầu của công tác bảo vệ chúng cho mọi người dân cũn hạn chế. Vì vậy, đã dẫn đến tình trạng thiếu hụt kiến thức về lĩnh vực này không chỉ trong quần chúng nhân dân lao động mà còn ngay trong cả không ít cán bộ lãnh đạo của các xã, phường, các cấp các ngành, đoàn thể.Chương trình dạy môn Cơ sở văn hoá Việt Nam cho sinh viên đại học được áp dụng quá muộn. Sự thiếu hụt kiến thức về di sản văn hóa đã dẫn đến tình trạng sự hiểu biết về cỏc di tớch cũn hạn chế và do thiếu kiến thức chuyên môn hoặc do kém hiểu biết một số địa phương đã vô tình phá hoại một số công trình kiến trúc của di tích, thậm chí có những di tích đã đem huỷ (hoá) toàn bộ những hiện vật gốc và thay thế hàng loạt những hiện vật làm lại mới. Chế độ chính sách cho những người làm công tác quản lý di tớch núi chung còn chưa thoả đáng; kinh phí giành cho việc tu bổ, tôn tạo và phát huy, bảo vệ di tích và địa điểm lưu niệm sự kiện về Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ tập trung ở các di tích đó xếp hạng và cỏc di tớch do Thành phố quản lý trực tiếp cũn cỏc di tớch do quận, huyện quản lý thỡ chưa thực sự được quan tâm.

Nguyên nhân thứ hai là: Công tác nghiên cứu, tuyên truyền, giới thiệu về hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh – một bộ phận liên quan rất nhiều đến các di tích lịch sử văn hoá chưa thấu đáo và không ít trường hợp còn hiểu sai về loại hình di tích này. Nguyên nhân nữa là trong nhiều năm qua, công tác bảo vệ ở các di tích còn nhiều sơ hở. Phần lớn các di tích làm bằng chất liệu tre, nứa, lá không có thiết bị bảo vệ đặc biệt. Một số các di tích do địa phương quản lý không có nhân viên bảo vệ của ngàng văn hoá mà chủ yếu do nhân dân địa phương tự quản. Do vậy tình trạng xuống cấp hoặc bị biến dạng của các di tích này có phần trầm trọng hơn các di tích tín ngưỡng. Vậy, làm sao có thể bảo đảm cho cảnh quan môi trường các di tích đó không bị mất hoặc biến dạng.

Tựu chung, tình trạng quản lý một số địa phương hiện nay gần như khoán trắng nếu không muốn nói là hoàn toàn phó thác việc quản lý các di tích lịch sử văn hoá cho người dân địa phương. Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng khiến cho các di tích đó không được bảo vệ tốt, dẫn đến việc hư hỏng, mất cảnh quan và môi trường sinh thái là điều không tránh khỏi. Vấn đề bây giờ là cần tập trung mọi nguồn lực để khắc phục ngay tình trạng mất mát đó; tìm cách nào, biện pháp nào để bảo vệ tồn và phát huy giá trị di tích.

Từ phân tích nguyên nhân ở trên, chúng tôi cho rằng giải pháp hàng đầu là phải đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, quán triệt và thực hiện tốt các chỉ thị nghị quyết của Đảng về văn hoá, làm cho nhận thức về vai trò, vị trí của văn hoá- văn hoá là nền tảng tinh thần, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển kinh tế – xã hội thấm nhuần trong nhân dân và biến thành những hoạt động thực tiễn của toàn xã hội trên mặt trận xây dựng xây dựng và bảo vệ văn hoá. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh việc giáo dục, phổ cập kiến thức về văn hoá, đặc biệt là kiến thức về hệ thống di tích lịch sử văn hóa nói chung và hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh nói riêng trong nhân dân. Chỉ có như vậy chúng ta mới trả lại sự thiêng liêng của di tích, từ đó động viên mọi người nâng cao trách nhiệm thực hiện tốt việc xã hội hoá văn hoá và mới giải quyết tận gốc tình trạng trên.

Giải pháp quan trọng thứ hai là: Các cơ quan chức năng phải tăng cường công tác giáo dục pháp luật đặc biệt là việc phổ biến tuyên truyền Luật Di sản Văn hoá, đưa luật vào cuộc sống.

Giải pháp thứ ba là: Phải tập trung đầu tư kinh phí tu bổ, tôn tạo, bảo quản tốt các công trình kiến trúc và xây tường bao bảo vệ. Ngoài ra đối với những di tích đặc biệt quan trọng phải có chế độ bảo vệ riêng, vừa đảm bảo cho khách tham quan  song vừa phải đảm bảo bảo vệ an toàn tuyệt đối cho di tích.

Trên đây là một số suy nghĩ của chúng tôi về các giải pháp để bảo vệ cảnh quan văn hóa và môi trường sinh thái của di tích trong việc tu bổ tôn tạo di tích. Dù sao đó cũng chỉ là những suy nghĩ cá nhân. Để tìm ra những giải pháp hữu hiệu và điều quan trọng hơn cả là các giải pháp đó phải được thể chế hoá bằng công tác tổ chức và thực thi trong cuộc sống, chúng tôi đề nghị Bảo tàng Hồ Chí Minh – bảo tàng đầu hệ tiếp tục tổ chức các Hội thảo khoa học xung quanh vấn đề này với sự tham gia của các cơ quan như: Cục di sản văn hóa, giám đốc các Bảo tàng chi nhánh Hồ Chí Minh, các Ban quan lý di tích Danh thắng của tỉnh, Thành phố, đặc biệt là sự tham gia của Bộ Tài chính, chắc chắn qua hội thảo này những vấn đề cần tháo gỡ trong công tác quản lý văn hoá nói chung, di sản văn hoá truyền thống nói riêng sẽ đạt những kết quả cao nhất.

 

Theo Nguyễn Thị Thuỷ Phó Trưởng Ban quản lý di tích danh thắng Hà Nội