Những địa điểm dừng chân của chủ tịch Hồ Chí Minh tại ATK Định Hóa

LÊ THỊ ĐIỀN*

     Cách mạng tháng Tám thành công, sau ngày 02-9-1945 tuyên ngôn độc lập chưa đầy tháng thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Việt Nam. Ngày 23 tháng 9 năm 1945, nhân dân Nam Bộ đứng lên kháng chiến, bảo vệ độc lập dân tộc. Chủ tịch Hồ Chí Minh với tầm nhìn chiến lược đã thấy ngày phải trở lại Việt Bắc nên cần phải củng cố căn cứ địa để kháng chiến lâu dài.

     Cuối tháng 10-1946, đồng chí Nguyễn Lương Bằng được giao nhiệm vụ trở lại Việt Bắc lựa chọn, chuẩn bị những địa điểm xây dựng căn cứ kháng chiến, nơi làm việc của các cơ quan Trung ương Đảng và Chính phủ trong trường hợp phải di rời khỏi Thủ đô Hà Nội, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ. Trong số những địa phương được lựa chọn có các huyện Định Hóa, Đại Từ, Phú Lương, Võ Nhai (Thái Nguyên), Chợ Đồn, Chợ Mới (Bắc Kạn), Yên Sơn, Sơn Dương, Chiêm Hóa (Tuyên Quang).

     Tháng 11-1946, Trung ương Đảng thành lập đội công tác đặc biệt do đồng chí Trần Đăng Ninh phụ trách chuyên lo việc nghiên cứu, vận chuyển, chọn địa điểm An toàn khu (ATK) cho các cơ quan Trung ương.

     Từ đầu năm 1947, các cơ quan Trung ương Đảng, Chính phủ, Quân đội…đã nhanh chóng vận chuyển máy móc, lương thực, thực phẩm…lên Việt Bắc, đến những nơi an toàn vùng rừng núi – nơi có địa lợi, nhân hòa “Tiến khả dĩ công, thoái khả dĩ thủ”.

     Ngày 20-5-1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh dừng chân ở đồi Khau Tý, xã Điềm Mặc, ATK Định Hóa. Trong thời gian kháng chiến, Người  từng sống và làm việc tại nhiều địa điểm ở Định Hóa như Khau Tý (Điềm Mặc), Khuôn Tát, Nà Lọm, Tỉn Keo (Phú Đình)… để bảo đảm an toàn cho cơ quan đầu não kháng chiến, Hồ Chủ tịch cũng như nhiều đồng chí lãnh đạo các cơ quan Trung ương Đảng, Chính phủ không ở lâu tại một nơi, nhiều địa điểm chỉ một vài tháng, thường thay đổi nơi ở.

     Với nhiều lối mòn đi lại giữa các vùng kín đáo, thuận tiện, khi thì Hồ Chủ tịch ở Định Hóa (Thái Nguyên), có lúc Người lại sang Sơn Dương, Yên Sơn (Tuyên Quang), có khi lại lên Chợ Đồn (Bắc Kạn)…Các đại điểm được chọn làm nơi ở và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, các cơ quan Trung ương nằm trên địa bàn 6 huyện trong khu ATK tiếp giáp nhau có chung dãy núi Hồng, tạo nên  thế liên hoàn, hết sức cơ động.

1. Di tích lịch sử Khau Tý:

     Ngày 20-5-1947, Chủ tịch Hồ đến ở và làm việc tại đồi Khau Tý, xã Thanh Định (nay là xã Điềm Mặc) và ở đó cho đến ngày 11-10-1947. Thời gian đầu, các đồng chí phục vụ mới dựng được hai căn nhà để Bác, các đồng chí: Vũ Kỳ, Hoàng Hữu Kháng và đồng chí Trần Thị Thái tức Nguyễn Thị Thường, vợ đồng chí Hoàng Hữu Kháng (cấp dưỡng phục vụ cơ quan Phủ Chủ tịch) ở và làm việc. Các đồng chí khác ở tạm nhà ông Ma Đình Tương (lúc đó là Chủ tịch Ủy ban Hành chính huyện Định Hóa).

     “Nơi ở và làm việc của Bác là một căn nhà sàn lợp lá gồm hai gian được dựng trên đồi Khau Tý, nép mình bên cây cổ thụ giữa khu rừng nứa thuộc thôn Nạ Tra. Căn nhà Bác ở thoáng mát, vách nứa được đan rất khéo, nhìn rất đẹp. Trên một phía vách có treo một chiếc áo the dài, một khăn xếp, một chiếc ô đen. Đó là những thứ Bác dùng để cải trang khi đi công tác. Dưới sàn là hai chiếc vali dùng để đựng tài liệu và quần áo. Giữa sàn trải một chiếc chiếu…cách căn nhà Bác ở khoảng 10 mét là một căn nhà nhỏ xinh xắn, giữa hai căn nhà là sân đất sạch sẽ, ở góc sân có một xà đơn, một xà kép, cạnh đó là hầm tránh máy bay” (1).

     Tại căn nhà sàn lợp lá giữa khu xã Điềm mặc, huyện Định Hóa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề ra nhiều quyết sách quan trọng đưa cuộc kháng chiến, kiến quốc vượt qua mọi gian khổ đi đến thắng lợi.

     Ngày 15-10-1947, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra bản Chỉ thị phải phá tan cuộc tấn công mùa đông của giặc Pháp, nêu lên phương hướng và những biện pháp hành động cụ thể cho quân và dân Việt Bắc.

     Tháng 10-1947, trong lúc địch đang ra sức bao vây để tiêu diệt các cơ quan đầu não kháng chiến, tại xã Điềm Mặc, ATK Định Hóa, Chủ tịch Hồ Chí Minh với bút danh X.Y.Z hoàn thành tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc”. Tác phẩm gồm 6 phần đề cập đến các vấn đề: Phê bình và sửa chữa; Mấy điều kinh nghiệm; Tư cách và đạo đức cách mạng; Vấn đề cán bộ; Cách lãnh đạo; Chống thói ba hoa.

     Sống và làm việc tại ATK Định Hóa, Việt Bắc, ngay cả lúc cam go nhất, tâm hồn thi sĩ luôn hòa quyện với người chiến sĩ Hồ Chí Minh. Bài thơ Cảnh khuya ra đời trong hoàn cảnh đó:

Tiếng suối trong như tiếng hát xa

 Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa

Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ

Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà.

2. Địa điểm di tích lịch sử Khuôn Tát:

     Địa điểm này, Chủ tịch Hồ Chí Minh di chuyển đi – về ở, làm việc nhiều lần. Lần 1: Từ ngày 20 – 28/11/1947; Lần 2: Từ ngày 01-01 – 01/3/1948; Lần 3: Từ ngày 05/4 – 01/5/1948 và cuối năm 1953, đầu năm 1954.

     Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng một số đồng chí ủy viên Trung ương Đảng họp bàn nhiều vấn đề quan trọng tại Hội nghị Trung ương Đảng (họp mở rộng) và Hội đồng Chính phủ, ký nhiều sắc lệnh. Đặc biệt ngày 20-1-1948 tại Khuôn Tát (Phú Đình, Định Hóa), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký các sắc lệnh phong cấp tướng cho một số cán bộ lãnh đạo, chỉ huy cao cấp ở cơ quan trực thuộc Bộ quốc phòng. Đó là Sắc lệnh số 110/SL, phong quân hàm Đại tướng cho đồng chí Võ Nguyên Giáp – Tổng Chỉ huy Quân đội quốc gia và dân quân tự vệ kể từ ngày 20-1-1948. Sắc lệnh số 111/SL phong quân hàm cấp Thiếu tướng kể từ ngày 20-1-1948 cho đồng chí Hoàng Văn Thái – Tổng Tham mưu trưởng Quân đội quốc gia Việt Nam; Lê Thiết Hùng – Tổng Thanh tra Quân đội quốc gia Việt Nam, Nguyễn Sơn – Khu Trưởng Chiến khu IV; Hoàng Sâm – Khu Trưởng Chiến khu II; Chu Văn Tấn – Khu Trưởng Chiến khu I. Sắc lệnh số 112/SL phong quân hàm cấp Thiếu tướng kể từ ngày 20-1-1948 cho đồng chí Trần Tử Bình – Trưởng phòng kiểm tra cán sự; Văn Tiến Dũng – Cục trưởng Cục chính trị; Lê Văn Hiến – Chính ủy Liên khu II.

     Ngày 25-1-1948 Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 115/SL phong quân hàm Trung tướng cho đồng chí Nguyễn Bình – Khu Trưởng Chiến khu VII, kiêm Ủy viên quân sự Nam Bộ. Sắc lệnh số 117/SL phong quân hàm cấp Thiếu tướng cho đồng chí Trần Đại Nghĩa – Cục trưởng Cục Quân giới…

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giao nhiệm vụ cho Đại tướng, Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp trước khi lên đường đi chiến dịch Điện Biên Phủ.

     Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giao nhiệm vụ cho Đại tướng, Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp trước khi lên đường đi chiến dịch Điện Biên Phủ. Về sự kiện lịch sử quan trọng này, Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhớ lại: “Tôi lên Khuôn Tát chào Bác trước khi lên đường đi chiến dịch.

Bác hỏi:

– Chú đi xa như vậy, chỉ đạo các chiến trường có gì trở ngại không?

– Các đồng chí Tổng Tham mưu phó, Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị đều đã có mặt trên đó. Sẽ tổ chức cơ quan tiền phương của Bộ Tổng Tư lệnh để chỉ đạo chiến trường toàn quốc, kể cả bộ đội ở Lào và Campuchia. Anh Nguyễn Chí Thanh và anh Văn Tiến Dũng ở lại khu căn cứ, phụ trách mặt trận đồng bằng Bắc Bộ. Chỉ trở ngại là ở xa, khi có vấn đề quan trọng và cấp thiết, khó xin ý kiến của Bác và Bộ Chính trị.

– Tổng Tư lệnh ra mặt trận, “Tướng quân tại ngoại! Trao cho chú toàn quyền. Có vấn đề gì khó khăn, bàn thống nhất trong Đảng ủy, thống nhất với cố vấn thì cứ quyết định, rồi báo cáo sau”.

Khi chia tay Bác nhắc:

– Trận này rất quan trọng, phải đánh cho thắng. Chắc mới đánh, không chắc thắng, không đánh.

Tôi cảm thấy trách nhiệm lần này rất nặng”(2)

3. Địa điểm Di tích Trại Thiếu nhi Nà Lọm:

     Địa điểm này, khi đọc báo biết tin một số em nhỏ theo cha mẹ đi kháng chiến đã bị thất lạc ở khu vực Phú Thọ, Bác đã giao cho các đồng chí bảo vệ giúp việc đi tìm về chăm nuôi, dạy học, tổng cộng là 35 em. Từ đó địa điểm này được gọi là Trại Thiếu nhi Nà Lọm.

Chủ tịch Hồ Chí Minh về ở, làm việc tại đây từ ngày 01/5/1948 – 25/5/1948.

Bác Hồ đọc báo cho các cháu nghe tại trại nhi đồng ở Việt Bắc, năm 1950.

Từ ngày 25-5-1948, Bác di chuyển lên Lán tại đồi Tỉn Keo. Tại đây, diễn ra một sự kiện lịch sử quan trọng đối với Đảng, Chính phủ, Quân đội và Nhân dân ta. Đó là ngày 28-5-1948, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chính phủ, Quốc hội đã tổ chức Lễ thụ phong quân hàm Đại tướng cho đồng chí Võ Nguyên Giáp, Tổng Chỉ huy Quân đội quốc gia và dân quân tự vệ Việt Nam, theo Sắc lệnh số 110/SL ngày 20-1-1948. Đây là sự kiện được đánh dấu về sự trưởng thành, lớn mạnh của quân đội ta và ngày càng tiến lên chính quy.

4. Địa điểm Di tích lịch sử Tỉn Keo:

     Sáng sớm ngày 25-5-1948, Bác và anh em phục vụ đã chuyển chỗ ở từ Trại Thiếu nhi Nà Lọm đến một ngôi nhà đơn sơ mới được làm từ hai, ba hôm trước nằm trên một quả đồi dưới chân đèo De, thuộc bản Tỉn Keo, thôn Lục Rã, xã Lục Giã nay là xã Phú Đình, ATK Định Hóa. Đây là nơi dừng chân thứ 20 của Bác Hồ, kể từ khi Bác rời Hà Nội bắt đầu chặng đường kháng chiến. Nơi ở và làm việc mới của Bác đáp ứng được những yêu cầu do Bác đặt ra:

Trên có núi, dưới có sông

Có đất ta trồng, có bãi ta chơi

Tiện đường sang Bộ Tổng

Thuận lối tới Trung ương

Nhà thoáng, ráo, kín mái

Gần dân, không gần đường(3)

Ngày 6/12/1953 tại Tỉn Keo, xã Phú Đình, huyện Định Hóa, dưới chân đèo De, núi Hồng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo Đảng, Chính phủ bàn kế hoạch tác chiến Đông Xuân 1953-1954 và mở chiến dịch Điện Biên Phủ.

      Tại căn lán nhỏ Tỉn Keo đơn sơ, giản dị giữa núi rừng ATK Định Hóa, Bác cùng Bộ Chính trị đã đề ra nhiều chủ trương, quyết sách lớn lãnh đạo, chỉ đạo các chiến trường toàn quốc và tổ chức nhiều cuộc họp có quan trọng. Đó là cuộc họp vào cuối tháng 9-1953, tại căn lán Tỉn Keo, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ tọa cuộc họp Bộ Chính trị bàn kế hoạch tác chiến Đông – Xuân (1953 – 1954) và cuộc họp diễn ra vào ngày 6-12-1953, để quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ. Như vậy, tại Tỉn Keo, xã Phú Đình, ATK Định Hóa Thái Nguyên – Trung tâm ATK Việt Bắc – Thủ đô kháng chiến của cả nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí trong Bộ Chính trị, Trung ương Đảng đã ra một quyết định lịch sử: Mở Chiến dịch Điện Biên Phủ và từ quyết định này, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của dân tộc ta đã đi đến chiến thắng Điện Biên Phủ “Lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”.

5. Địa điểm nhà ông Trần Đình Sinh:

     Nhà ông Trần Đình Sinh, xóm Sơn Đầu, xã Sơn Phú, huyện Định Hóa là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh dừng chân ở, làm việc một thời gian ngắn khi Người mới đến ATK Định Hóa những ngày đầu kháng chiến (1947).

6. Địa điểm cất giấu xe ô tô phục vụ Bác Hồ ở xóm Sơn Vinh:

     Kể từ ngày rời Thủ đô Hà Nội di chuyển lên vùng Việt Bắc để chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài, Bác đã sử dụng phương tiện ô tô cho quãng đường đi từ Sơn Tây sang Phú Thọ đến Tuyên Quang rồi về Định Hóa. Sau khi đến ATK Định Hóa do đường xá đi lại khó khăn (thời kỳ đó chủ yếu là đường mòn và đường ngựa đi) và để đảm bảo an toàn tuyệt đối bí mật, nên khi đến đồi Nà Tà, xóm Sơn Vinh, xã Sơn Phú, ATK Định Hóa, Bác không dùng ô tô mà đi lại bằng ngựa hoặc đi bộ cho thuận tiện. Chiếc xe ô tô này do ông Tài Ngọc lái và được cất dấu tại đây. Hiện nay còn lưu giữ được một bộ phận nhỏ “phụ tùng của chiếc ô tô đưa Chủ tịch Hồ Chí Minh lên ATK Định Hóa do ông Ma Tử Vượng sưu tầm được tại nơi cất dấu xe ở xóm Sơn Vinh”(4) đang trưng bày tại Nhà Trưng bày ATK Định Hóa.

7. Hòn đá Bác Hồ ngồi làm việc ở xóm Sơn Vinh:

     Khi dừng chân ở xóm Sơn Vinh, xã Sơn Phú Người thường đến ngồi làm việc, dịch sách, viết bài tại địa điểm hòn đá trong năm 1947, thời kỳ đầu của cuộc kháng chiến.

8. Địa điểm nhà ông Ma Tử Vượng ở xóm Sơn Vinh:

     Là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh thường họp bàn cùng một số đồng chí như Phó ban Thường trực Quốc hội Tôn Đức Thắng và Bộ trưởng Quốc phòng Võ Nguyên Giáp…

    Xin được giới thiệu một số địa điểm Hồ Chủ tịch đã dừng chân ở, làm việc tại ATK Định Hóa, Thái Nguyên lãnh đạo toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 – 1954). Còn nhiều địa điểm Người đến dự họp, gặp mặt, nói chuyện…do chưa được khảo sát và xác định rõ vị trí nên không đề cập đến, rất mong các đồng nghiệp, các nhà chuyên môn tiếp tục nghiên cứu, tìm hiểu và xác minh các địa điểm di tích liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh ở ATK Định Hóa nói riêng, cũng như vùng Việt Bắc nói chung để góp phần làm tốt công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích.

(1) Bác Hồ với Thái Nguyên- Thái Nguyên với Bác Hồ, NXB Lý luận chính trị, H. 2007, tr39

(2) Đại tướng Võ Nguyên Giáp với chiến dịch Điện Biên Phủ, Nxb.Quân đội nhân dân, H.2004, tr.275.

(3) Vũ Kỳ: Càng nhớ Bác Hồ, Nxb. Thanh Niên, H.1999, tr.87.

(4) Hiện vật đang được trưng bày tại Nhà Trưng bày ATK Định Hóa.