DI TÍCH NƠI Ở, LÀM VIỆC CỦA TỔNG BÍ THƯ TRƯỜNG CHINH VÀ VĂN PHÒNG TRUNG ƯƠNG ĐẢNG Ở NÀ MÒN (Xã Phú Đình, huyện Định Hoá)

     Kháng chiến toàn quốc bùng nổ (19/12/1946). Thực hiện đường lối kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ và tự lực cánh sinh chống thực dân Pháp xâm lược. Tổng Bí thư Trường Chinh, Văn phòng Trung ương Đảng rời thủ đô Hà Nội lên An Toàn Khu (ATK) Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên, cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chính phủ lãnh đạo cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc.

     Tổng Bí thư Trường Chinh, Trưởng ban Đảng vụ Lê Đức Thọ, Chánh Văn phòng Trung ương Đảng, Lê Văn Lương, ở nhà sàn dân tộc Tày Quảng Nạp (nay thuộc xã Bình Thành); nơi giáp ranh với xã Minh Tiến, huyện Đại Từ, cửa ngõ vào ATK có chợ kháng chiến, nơi tập trung dân cư đông đúc đầu năm 1947 của Căn cứ địa Việt Bắc. Cùng di chuyển còn có bộ phận biên tập, phóng viên Báo Sự Thật của Đảng, Ban Đảng Vụ (Ban Tổ chức Trung ương) chủ yếu di chuyển quanh dãy núi Hồng, từ xã Điềm Mặc lên xã Phú Đình.

Cơ quan làm việc của Tổng Bí thư Trường Chinh, Văn phòng Trung ương Đảng làm việc tại địa bàn bản Nà Mòn, xã Phú Đình dưới chân dãy núi Hồng

     Đứng chân ở Quảng Nạp đôi ba tháng, Tổng Bí thư Trường Chinh cùng văn phòng Trung ương Đảng chuyển lên đồi Khuổi Khê, bản Phủng Hiển (xã Điềm Mặc). Khi quân viễn chinh Pháp bao vây, tấn công Căn cứ địa Việt Bắc hòng tiêu diệt cơ quan đầu não kháng chiến và bộ đội chủ lực của ta (7/10/1947), Tổng Bí thư Trường Chinh, Văn phòng Trung ương Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh…di chuyển sang địa bàn xã Tràng Xá và Liên Minh, An Toàn Khu huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Sau di chuyển lên ATK huyện Chợ Đồn, rồi trở lại ATK Định Hoá ở, làm việc từ 1949. Tổng Bí thư Trường Chinh, Văn phòng Trung ương Đảng làm việc tại địa bàn bản Nà Mòn, xã Phú Đình dưới chân dãy núi Hồng, gần dân, các cánh đồng xen kẽ đồi rừng trải rộng phía trước. Từ đây đến đồi Thẩm Khen, nơi Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng ở, làm việc (đầu năm (1950 – 954)có 800m, cách văn phòng Phủ Chủ tịch của Bác Hồ ở đồi Tỉn Keo 2,5km, từ Nà Mòn có thể theo đường ngựa đi vượt Đèo De, núi Hồng theo ven suối sang Tân Trào (huyện Sơn Dương, Tuyên Quang) có 6 – 7km. Từ Nà Mòn, có thể theo đường Quán Vuông ra km 31, rẽ trái theo quốc lộ 3 Thái Nguyên – Bắc Kạn lên Cao Bằng lên biên giới Việt Trung. Hoặc rẽ 3km ra thị trấn Chợ Chu, vượt Đèo So lên ATK huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn, một vị trí đặt cơ quan “tiến khả dĩ công, thoái khả dĩ thủ” lợi hại, tiện giao thông, liên lạc để di chuyển lãnh đạo kháng chiến và phòng tránh, đánh trả của giặc Pháp.

Tổng Bí thư Trường Chinh và Phó Trưởng ban Tuyên huấn Trung ương – Lê Quang Đạo cùng các cán bộ ở ATK Định Hóa (1947)

     Văn phòng Trung ương Đảng tại Nà Mòn là cơ quan tham mưu, giúp việc Tổng Bí thư Trường Chinh, nhận các chỉ thị, báo cáo từ Đảng bộ các tỉnh, các liên khu kháng chiến và là nơi phát đi chủ trương, đường lối, nghị quyết, chỉ thị chỉ đạo, lãnh đạo ra toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp. Tại đây, Tổng Bí thư Trường Chinh thông qua các chủ trương, chỉ thị, nghị quyết quan trọng, mở các chiến dịch Trung du, chiến dịch Hà Nam Ninh hạ quyết tâm giải phóng, khai thông biên giới với nước bạn Trung Quốc (1950), chiến dịch Hoà Bình, Tây Bắc…Cũng tại Nà Mòn, Tổng Bí thư Trường Chinh cùng Văn phòng Trung ương Đảng chuẩn bị báo cáo chính trị, dự kiến nhân sự, chuẩn bị văn kiện đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II diễn ra tại xã Kim Bình, huyện Chiêm Hoá, tỉnh Tuyên Quang (1951)…

     Tổng Bí thư Trường Chinh ở, làm việc trong một căn nhà sàn theo kiểu nhà sàn truyền thống của đồng bào Tày Định Hóa do công binh xây dựng bên một khe suối nhỏ, có căn hầm trú ẩn đào xuyên vào núi. Văn phòng Trung ương Đảng, có nơi làm việc của Chánh văn phòng Lê Văn Lương, bộ phận văn thư, bảo mật, giao thông, cảnh vệ; cách không xa có tổ điện đài, bếp ăn, nhà ăn tập thể. Các nhà lán ở, làm việc của các văn phòng Trung ương Đảng cột gỗ, lán lợp cọ, vách nứa, có sạp để nằm và sạp để đồ…Cách khu văn phòng Trung ương độ 300m là Hội trường của Văn phòng Trung ương Đảng, nơi diễn ra các Hội Nghị, cuộc họp, tiếp đón các đoàn khách từ các liên khu lên Việt Bắc. Nơi chiếu phim, văn công biểu diễn…

Nhà sàn nơi Tổng Bí thư Trường Chinh và Văn phòng Trung ương Đảng ở, làm việc (Nhà phục dựng)

     Hồi đầu, cơ quan mới chuyển đến Nà Mòn, đồng chí Trường Chinh cũng vác bát ăn cơm nhà ăn tập thể với anh em. Hồi ấy, có phong trào làm “Báo liếp” ở các cơ quan, đoàn thể Trung ương: Viết tay trên giấy gió hoặc giấy bản khổ nhỏ dán vào trang báo đan bằng nứa rộng cỡ 1,2m; dài 1,8m từ ảnh, thơ, chuyện, ca dao, tự sự…một lần Tổng Bí thư đọc bài thơ:

Đã sáu tháng rồi bu nó ơi

Nhớ mồm, nhơ má, nhớ đôi môi

Giá như anh Thận(1) cho về phép

Quất ngựa truy phong nước mã hồi

     Đồng chí Trường Chinh hỏi bài thơ anh nào viết? anh em thưa của đồng chí Tỉnh uỷ viên Phú Thọ mới được điều lên cơ quan Văn phòng Trung ương Đảng đầu năm 1948. Mấy tuần sau đi công tác về, đồng chí Trường Chinh hỏi Trần Quang Huy Phó Chánh văn phòng Trung ương Đảng: giải quyết chưa? – chưa có ý kiến anh ai dám cho đi.

     Tổng Bí thư tươi cười: giải quyết đi. Thế là tác giả bài thơ được chuyến đi phép kết hợp công tác quý như vàng trong khói lửa cuối kháng chiến chống thực dân Pháp. Sự quan tâm cán bộ chiến sĩ của đồng chí Tổng Bí thư của Đảng ân tình biết bao…

     Sau khi đồng chí Lê Đức Thọ, uỷ viên Ban Thường vụ Trung ương Đảng phụ trách công tác Đảng vụ được Chủ tịch Hồ Chí Minh cử vào Nam làm Phó Bí thư xứ uỷ Nam Bộ, đồng chí Lê Văn Lương được phân công phụ trách công tác của Ban Đảng Vụ (Ban Tổ chức Trung ương Đảng…).Trong lần PGS.TS Đặng Việt Bích, con trai đồng chí Trường Chinh, nguyên Phó hiệu trường trường Đại học Văn hoá Hà Nội trở lại ATK Định Hoá, cho biết ông cùng chị Đặng Việt Nga, cùng mẹ sống ở Phụng Hiển, xã Điềm Mặc và Nà Mòn, xã Phú Đình, Định Hóa thời ấu thơ sâu nặng nghĩa tình với bà con dân tộc nơi đây.

     Di tích Nhà sàn Tổng Bí thư Trường Chinh, căn hầm trú ẩn ở Nà Mòn được Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên tổ chức phục dựng từ năm 2000, Ban Quản lý Khu di tích Lịch sử – Sinh thái ATK Định Hoá, Thái Nguyên tiếp nhận bảo tồn, phát huy từ tháng 1 năm 2010.

Hầm trú ẩn

    Di tích Tổng Bí thư Trường Chinh và Văn phòng Trung ương Đảng tại Nà Mòn, xã Phú Đình thuộc quần thể di tích Quốc gia đặc biệt ATK Định Hoá, nằm trong quy hoạch để phục dựng thành “Cơ quan kháng chiến tại An Toàn Khu Định Hoá, trong Căn cứ địa Việt Bắc (1946 -1954)” với các hạng mục: Nhà lán ở, làm việc, lán cảnh vệ, lán điện đài, bếp ăn, nhà ăn, hội trường, hầm trú ẩn, nơi nuôi ngựa..

(1) Thận là bí danh của đồng chí Trường Chinh dùng ở ATK Định Hóa. Tài liệu tham khảo: – Sách ATK in dấu lịch sử, NXB Hội nhà văn Hà Nội, tái bản lần thứ 4 (2014).